เอนก เหล่าธรรมทัศน์
ภาคีราชบัณฑิต
ปรากฏการณ์อันน่าพิศวงในสังคมไทยคือ เรามี “คนดี” จำนวนมากที่อบอุ่นในครอบครัว กตัญญูรู้คุณต่อญาติมิตร แต่ขณะเดียวกันก็อาจพัวพันกับคอร์รัปชันและการบริหารที่ขาดธรรมาภิบาล โดยไม่รู้สึกว่ามีอะไรขัดแย้งกันในจิตใจ
สิ่งนี้ไม่ใช่ความเลวร้ายส่วนบุคคล หากแต่เป็นผลพวงของ “ศีลธรรมสองระดับ” ที่ฝังรากลึกในวัฒนธรรมของเรา ระดับแรกคือศีลธรรมสำหรับ “คนใกล้ชิด” — วงศาคณาญาติ ผู้มีพระคุณ และพวกพ้อง — ซึ่งยกย่องความกตัญญู ความภักดี และการตอบแทนบุญคุณอย่างสูงสุด อีกระดับคือศีลธรรมสำหรับ “คนไกล” — เพื่อนร่วมชาติที่ไม่รู้จัก และบ้านเมืองที่เป็นนามธรรม — ซึ่งมักถูกมองว่าไร้หน้าตา ไม่มีบุญคุณให้ต้องตอบแทน
นี่คือรากเหง้าที่สำคัญประการหนึ่งของปัญหาคอร์รัปชันในบ้านเรา เมื่อข้าราชการคนหนึ่งใช้เส้นสายให้หลานเข้าทำงาน หรือนักการเมืองอนุมัติโครงการให้เพื่อนโดยลัดขั้นตอน พวกเขาหาได้คิดว่าตนเองเป็นคนทุจริตไม่ เพราะในจิตสำนึกของพวกเขา สิ่งนั้นคือ “การตอบแทนบุญคุณ” และ “น้ำใจต่อพวกพ้อง” ซึ่งเป็นคุณธรรมอันสูงส่งในศีลธรรมระดับครอบครัว
ปัญหาจึงไม่ใช่ว่าเราขาดคุณธรรม แต่เป็นเพราะเรามีคุณธรรมที่ใหญ่ไม่พอ เรามีศีลธรรมสำหรับชุมชนขนาดเล็ก แต่ขาด “มหาคุณธรรม” สำหรับสังคมขนาดใหญ่ที่เรียกว่าประเทศ
ทางออกไม่ใช่การละทิ้งความดีแบบไทยเดิม หากแต่คือการ “ยกระดับ” คุณธรรมเหล่านั้นด้วยความเข้าใจที่ลึกซึ้งขึ้น เพื่อให้ความดีระดับครอบครัวสามารถทำงานได้ทั้งในวงแคบและวงกว้าง
การยกระดับศีลธรรมด้วยปัญญา
ลองพิจารณาตัวอย่างง่าย ๆ ชายหนุ่มผู้หนึ่งซึ่งลุงเป็นผู้อุปการะมาตั้งแต่เล็ก เมื่อเขาเติบโตและรับราชการ ลุงมาขอให้ใช้อำนาจอนุมัติโครงการของตนโดยมิชอบ
ศีลธรรมระดับครอบครัวสั่งว่า “ต้องตอบแทนบุญคุณลุง” หากปฏิเสธจะถูกตราหน้าว่าอกตัญญูทันที
แต่ด้วยความเข้าใจที่ลึกซึ้งขึ้น เราจะพบว่า “การกตัญญูสูงสุด” หาใช่การตามใจหรือสมรู้ร่วมคิดไม่ พระพุทธองค์ตรัสว่าการตอบแทนบุญคุณที่แท้จริงคือการทำให้ผู้มีพระคุณ “ตั้งอยู่ในศรัทธา ศีล จาคะ และปัญญา” การช่วยลุงทำสิ่งทุจริตจึงมิใช่การตอบแทน แต่คือการผลักท่านให้จมลึกลงในบ่วงกรรม
นี่คือการยกระดับความกตัญญูจาก “รู้คุณ” ไปสู่ “ปกป้องผู้มีคุณจากความเสื่อม” ซึ่งประเสริฐกว่ากันมากนัก เช่นเดียวกับความภักดีต่อเจ้านายที่ยกระดับขึ้นเป็น “การเป็นกัลยาณมิตรผู้กล้าท้วงติง” เพื่อปกป้องเจ้านายจากหายนะในระยะยาว หรือการ “รักพวกพ้อง” ที่ขยายวงออกไปตามหลักพรหมวิหาร จนครอบคลุมเพื่อนมนุษย์ทั้งชาติ
เมื่อธรรมะไม่ถูกใจ: ศิลปะแห่งการนำเสนอ
ทว่าอุปสรรคใหญ่หลวงที่สุดในโลกความเป็นจริงมิใช่การเข้าใจหลักการข้างต้น หากแต่คือการปฏิบัติเมื่อผู้มีพระคุณไม่พอใจในทางธรรมที่เราเสนอ หลายคนที่ตั้งใจดีต้องถูกตำหนิว่าแข็งกระด้าง ลืมบุญคุณ หรือถูกตัดความสัมพันธ์ไปอย่างเจ็บปวด
เราจะทำอย่างไร เมื่อ “ความถูกต้อง” กลายเป็น “ความผิด” ในสายตาของผู้ที่เรารักและเคารพ?
คำตอบคือการเปลี่ยนวิธีนำเสนอธรรมะให้แยบยลขึ้น อบอุ่นขึ้น ดุจสายน้ำที่อ่อนน้อมแต่ไม่เปลี่ยนแก่นแท้ โดยมีขั้นตอนละเมียดละไมดังนี้
ขั้นแรก: ปูพื้นด้วยความกตัญญู ก่อนกล่าวสิ่งใด เราควรยืนยันถึงบุญคุณที่เราระลึกอยู่เสมอ มนุษย์ไม่ได้ต้องการเพียงผลประโยชน์ แต่ยังต้องการการยอมรับนับถือ หากเรารีบปฏิเสธ สิ่งที่ท่านได้ยินคือ “ฉันไม่เห็นคุณค่าในตัวเธอ” เราจึงควรเริ่มด้วยถ้อยคำเช่น
“ลุงครับ ลุงช่วยผมมาตั้งแต่เด็ก ถ้าไม่มีลุง ผมคงไม่มีวันนี้ ผมจำได้จนถึงทุกวันนี้ครับ ถึงวันนี้ผมก็ยังคิดถึงบุญคุณลุงอยู่เสมอ ไม่เคยลืมเลย”
ถ้อยคำเหล่านี้จะทำให้จิตใจของผู้อาวุโสนุ่มนวลลง และพร้อมรับฟังสิ่งที่เราจะกล่าวต่อไป
ขั้นที่สอง: ชี้ภัยใกล้ตัวแทนการอ้างศีลธรรมลอย ๆ มนุษย์จำนวนมากไม่หวั่นไหวกับคำว่า “ผิดศีลธรรม” เท่ากับ “สิ่งนี้จะทำร้ายตัวท่านและวงศ์ตระกูล” เราจึงควรเปลี่ยนภาษาจาก “บาป” เป็น “ชื่อเสียงและความปลอดภัย”
“แต่ลุงครับ สิ่งที่ผมเป็นห่วงที่สุดคือชื่อเสียงของลุงและความปลอดภัยของครอบครัวเราครับ เรื่องพวกนี้ถ้ามันแดงขึ้นมา ลุงอาจจะไม่ต้องรับโทษคนเดียว แต่ลูกพี่ลูกน้องเราก็จะพลอยเดือดร้อนไปด้วย ผมรับไม่ได้เลยที่เห็นลุงและหลาน ๆ ต้องเจออะไรแบบนั้น”
นี่คือการแสดงว่าเราห่วงใย “ตัวตนทั้งหมด” ของท่านอย่างจริงใจ
ขั้นที่สาม: เสนอทางเลือกที่สุจริตแต่ได้ประโยชน์เช่นกัน การปฏิเสธโดยไม่มีทางออกทำให้ท่านรู้สึกอับจน เราจึงต้องรีบเสนอทางเลือกที่จับต้องได้ เพื่อแสดงว่าเรายังอยู่เคียงข้าง
“ลุงครับ จริง ๆ แล้วโครงการนี้ถ้าเรายื่นตามขั้นตอนปกติก็มีโอกาสอนุมัติสูงมากเลยนะครับ แค่เพิ่มเอกสารอีกนิดเดียว เดี๋ยวผมช่วยเต็มที่ในส่วนที่ผมทำได้ตามระเบียบเลย จะได้ไม่มีใครครหาเราทีหลัง หรือถ้าลุงอยากได้เร็วกว่านั้น เดี๋ยวผมช่วยประสานกับผู้รับเหมาอีกรายที่ทำงานไวและถูกต้องทุกขั้นตอนให้ก็ได้ครับ ครอบครัวเราจะได้เดินหน้ากันอย่างสง่างาม”
บทสรุป: จากสองศีลธรรมสู่เอกศีลธรรมแห่งพลเมือง
การแก้คอร์รัปชันและอธรรมาภิบาลในประเทศไทย จึงมิใช่เพียงการออกกฎหมายหรือตั้งองค์กรอิสระ หากแต่คือการอภิวัฒน์วัฒนธรรม ด้วยการยกระดับ “ความดีระดับครอบครัว” ให้ครอบคลุมถึง “ความดีระดับชาติ” โดยอาศัยปัญญาอันลึกซึ้ง และศิลปะในการสื่อสารกับผู้มีพระคุณอย่างละเมียดละไม
เมื่อเราเข้าใจว่า ความกตัญญูสูงสุดคือการไม่ให้ผู้มีคุณทำบาป ความภักดีสูงสุดคือการนำพาผู้หลักผู้ใหญ่ไปสู่ธรรม และการตอบแทนบุญคุณที่แท้จริงคือการรักษาเกียรติภูมิของวงศ์ตระกูลไว้ให้พ้นจากมลทิน นั่นคือการสร้าง “เอกศีลธรรม” ที่ทำให้คนใกล้ชิดและบ้านเมืองเป็นเนื้อเดียวกัน ให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้
ในวันที่คนไทยจำนวนมากพอจะกล้ากล่าวกับผู้มีพระคุณด้วยความรักและหนักแน่นว่า “ผมรักท่านครับ และเพราะรักท่าน ผมจึงขอไม่ทำในสิ่งที่จะนำภัยมาสู่ท่าน” เมื่อนั้น “บ้านเมือง” ก็จะกลายเป็น “บ้านหลังใหญ่” ที่มีเพื่อนร่วมชาติเป็นญาติทางธรรม และรากแห่งคอร์รัปชันก็จะเริ่มคลายออกจากจิตวิญญาณของสังคมไทยอย่างแท้จริง.