สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (สพธอ.) หรือ ETDA เดินหน้ากำกับ "ธุรกิจแพลตฟอร์มดิจิทัล" ภายใต้พระราชกฤษฎีกา (พ.ร.ฎ.) การประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลที่ต้องแจ้งให้ทราบ พ.ศ. 2565 หรือกฎหมาย DPS โดย ดร.ชัยชนะ มิตรพันธ์ ผู้อำนวยการ ETDA เปิดเผยว่า ปัจจุบันมีแพลตฟอร์มแจ้งข้อมูลการประกอบธุรกิจผ่านระบบของ ETDA แล้ว 2,056 แพลตฟอร์ม (ณ วันที่ 13 ม.ค.69) สะท้อนว่าพื้นที่ออนไลน์กำลังถูกยกระดับจากตลาดเสรีไร้กติกา ไปสู่ระบบที่มีมาตรฐาน โปร่งใส และตรวจสอบได้มากขึ้น
แกนการกำกับดูแลของ ETDA วางไว้ 3 มิติหลัก ได้แก่ มาตรฐานสินค้าและบริการบนแพลตฟอร์ม ความเป็นธรรมด้านค่าธรรมเนียมและการแข่งขัน และการป้องกันการฉ้อโกงออนไลน์ ซึ่งถือเป็นปัญหาเรื้อรังที่บ่อนทำลายความเชื่อมั่นในเศรษฐกิจดิจิทัลไทยอย่างต่อเนื่อง
◉ ของบนแพลตฟอร์มต้องเป๊ะกฎหมาย
มิติแรก ETDA ให้ความสำคัญกับการทำให้สินค้าที่จำหน่ายผ่านแพลตฟอร์มอยู่ภายใต้กฎหมายและมาตรฐาน โดยเฉพาะแพลตฟอร์มตลาดสินค้าออนไลน์ ล่าสุดมีการประกาศรายชื่อ 21 แพลตฟอร์มที่เข้าข่าย "แพลตฟอร์มลักษณะเฉพาะ" ตามมาตรา 18(2) ซึ่งต้องปฏิบัติตามหน้าที่เพิ่มเติมตามประกาศคณะกรรมการธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ (คธอ.) ที่มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 31 ธ.ค.68
สาระสำคัญของมาตรการดังกล่าวครอบคลุมตั้งแต่การกำกับการขายและโฆษณาสินค้าที่ต้องมีมาตรฐาน การตรวจสอบและแจ้งเตือนผู้ขาย การลบหรือระงับสินค้าที่ไม่ได้มาตรฐาน ไปจนถึงการแสดงข้อมูลสินค้าอย่างละเอียด และการมีระบบ Notice and Take Down ที่ชัดเจนเพื่อจัดการปัญหาอย่างรวดเร็ว
ในช่วงก่อนบังคับใช้ ETDA ใช้วิธีทำงานร่วมกับแพลตฟอร์มเพื่อปรับเงื่อนไขการให้บริการและเตรียมความพร้อม เมื่อกฎหมายมีผลจริง บทบาทจึงขยับสู่การติดตาม ตรวจสอบ และบังคับใช้มาตรการอย่างจริงจัง
นอกจากนี้ ETDA ยังขยายการกำกับไปยังแพลตฟอร์ม Ride Sharing ภายใต้ประกาศมาตรา 18(3) เพื่อให้แพลตฟอร์มมีบทบาทด้านความปลอดภัย การยืนยันตัวตน และการรายงานข้อมูลต่อรัฐมากขึ้น พร้อมทั้งผลักดันให้คนขับเข้าสู่ระบบที่ถูกกฎหมาย ผ่านการยืนยันตัวตนและการประสานงานกับกรมการขนส่งทางบก รวมถึงหน่วยงานประกันภัย
สำหรับแนวคิด Self-regulation ETDA เห็นว่าจำเป็นในบางกลุ่มสินค้าที่มีความเสี่ยงสูง เพื่อให้แพลตฟอร์มและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถจัดการปัญหาได้รวดเร็ว ไม่ต้องรอการออกกฎหมายทุกขั้นตอน ขณะที่บริการ Space Sharing ยังคงอยู่ระหว่างการศึกษาแนวทางกำกับดูแลอย่างรอบคอบ เนื่องจากเกี่ยวข้องหลายกฎหมายและกระทบชุมชนโดยตรง
◉ ค่าธรรมเนียม-โลจิสติกส์ต้องแฟร์
มิติที่สอง คือ ความเป็นธรรมด้านค่าธรรมเนียมและอำนาจต่อรองบนแพลตฟอร์ม ซึ่งเป็นปัญหาที่ผู้ขายจำนวนมากเผชิญ โดยเฉพาะค่าธรรมเนียมที่กระทบกำไรและเงื่อนไขการให้บริการที่ไม่สมดุล
ETDA อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมในการกำกับค่าธรรมเนียม e-Commerce ให้โปร่งใสและเป็นธรรมมากขึ้น ผ่านการทำงานร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น กรมการค้าภายใน กขค. และสภาองค์กรผู้บริโภค เพื่อจัดทำแนวปฏิบัติที่ไม่ทับซ้อนอำนาจและใช้ได้จริง
ขณะเดียวกัน ประเด็นโลจิสติกส์ก็ถูกหยิบขึ้นมาพิจารณา ทั้งเสียงสะท้อนจากผู้ให้บริการขนส่งและผู้ขาย ETDA จึงเสนอหลักการกำกับ เช่น ห้ามแพลตฟอร์มกีดกันผู้ให้บริการรายใดรายหนึ่ง ต้องเปิดโอกาสให้ผู้ขายเปลี่ยนผู้ให้บริการได้ และต้องเปิดเผยข้อมูลค่าขนส่งอย่างโปร่งใส
ในภาพรวม ETDA ประเมินว่าการกำกับดูแลแพลตฟอร์มดิจิทัลไม่อาจแยกพิจารณาเป็นรายประเด็นหรือรายแพลตฟอร์มได้อีกต่อไป เนื่องจากปัญหาที่เกิดขึ้นบนโลกออนไลน์มักเชื่อมโยงข้ามระบบ ตั้งแต่กติกาการค้า เงื่อนไขแพลตฟอร์ม ไปจนถึงความปลอดภัยของผู้บริโภค หากการกำกับยังแยกส่วน ความเสียหายก็จะถูกผลักไปมาระหว่างหน่วยงาน แต่หากออกแบบให้ทุกฝ่ายมีหน้าที่และความรับผิดร่วมกันอย่างชัดเจน จะช่วยลดช่องโหว่เชิงระบบ และทำให้การบังคับใช้กฎหมายเกิดผลจริงในระยะยาว
◉ ล็อกวงจรโกงออนไลน์
มิติที่สาม คือ การป้องกัน Online Fraud ซึ่งขยายตัวจากการหลอกซื้อขายไปสู่การหลอกลงทุน หลอกโอนเงิน และใช้โฆษณาบนแพลตฟอร์มเป็นเครื่องมือหลัก
ETDA อยู่ระหว่างผลักดันร่างประกาศ คธอ. ว่าด้วยมาตรการป้องกันอาชญากรรมทางเทคโนโลยีสำหรับผู้ให้บริการสื่อสังคมออนไลน์ โดยเน้นการยืนยันตัวตนผู้ใช้และผู้ลงโฆษณาตามระดับความเสี่ยง การกลั่นกรองโฆษณา และการระงับเนื้อหาที่เข้าข่ายผิดกฎหมายอย่างรวดเร็ว
แนวทางดังกล่าวเชื่อมโยงกับ พ.ร.ก. มาตรการป้องกันและปราบปรามอาชญากรรมทางเทคโนโลยี พ.ศ. 2566 และฉบับแก้ไข พ.ศ. 2568 ที่มุ่งปิดช่องทางการเงินผิดกฎหมายและเร่งช่วยเหลือผู้เสียหาย โดยหัวใจสำคัญคือการทำให้แพลตฟอร์ม "รู้ว่าใครเป็นใคร" โดยเฉพาะผู้ลงโฆษณา เพื่อลดการสร้างบัญชีปลอมและการหลบหนีของมิจฉาชีพ
พร้อมกันนี้ ETDA เตรียมขยายกลไกร่วมกำกับผ่านกิจกรรม DPS Trust Every Click ปี 2 เพื่อให้ภาครัฐ แพลตฟอร์ม และภาคส่วนที่เกี่ยวข้องร่วมออกแบบแนวทางกำกับดูแลที่ใช้ได้จริง ตั้งแต่การจัดการสินค้าผิดกฎหมาย ไปจนถึงประเด็นค่าธรรมเนียมอย่างเป็นธรรม
การขยับบทบาทของ ETDA ในรอบนี้จึงเป็นการเปลี่ยนจากการวางกติกา ไปสู่การทำให้เกิดผลในทางปฏิบัติ โดยชี้วัดสุดท้ายอยู่ที่ความปลอดภัยของผู้บริโภค และความเป็นธรรมต่อผู้ประกอบการบนแพลตฟอร์มอย่างแท้จริง
